تمرکزی تاثرآور روی زندگی زوجهای کمتوان ذهنی
نگاهی به مستند سرنوشت بایگانی
علی کشاورز &#۸۲۱۱; پرداختن به مسائل اجتماعی، همواره دغدغه اغلب فیلمسازان متعهد بوده و هست. ساختن فیلم مستند به جهت دارابودن شرایط عینی و برخی ملاحظات و غالباً مبتنی بر حوادث و اتفاقات واقعی و عموماً غیرقابلپیشبینی است. اما داشتن طرح درست، ساختار منسجم و باهدف مبتنی بر منابع علمی و تحقیق میدانی، استفاده از کارشناسان به علاوه دانش فیلمسازی، استفاده از عناصر بصری و اصول و خلاقیتهای سینمایی، اصول و خلاقیتهای سینمایی است که میان اینهمه آثار، اثری را خاص و قابلبحث میکند. فیلم &#۸۲۲۱; سرنوشت بایگانی &#۸۲۲۱; به کارگردانب الهام آقالری، از این دسته فیلمهاست.
فیلم، درباره ازدواج افراد کمتوان ذهنی و مسائل و مشکلات آنهاست. پنهانکاری خانوادهها در بیان معلولیت هنگام ازدواج بنمایه اصلی فیلم است. این افراد به علت مشکلات جلوی دوربین ظاهر نمیشوند و یا اندکی از زندگی خود را بازگو میکنند. اما فیلمساز با جمع این اندکها و استفاده به جا و موردی در صحنهها، یک مجموعه کامل از زندگی زوجی را یافته که به واسطه آن بهتمامی شرایط را به بیننده توضیح میدهد، آن مجموعه کامل داستان زندگی اصغر و مروارید است.
فیلم با تصویری از اصغر شروع میشود. اصغر فیلم مراسم عقد خود و مروارید را داخل دستگاه ویدئو میگذارد و تماشاگر به همراه آنها وارد زندگی مشترکشان میشوند. مریم، حاصل ازدواج آنان است که همراه آرزوهای پدر و مادر با او نیز آشنا میشویم. با لالایی مادر میخوابد سپس کات فیلم با جمله &#۸۲۲۱; ۱۰ سال بعد &#۸۲۲۰;&#۸۲۳۰; شوکی به تماشاگر وارد میکند و ما را به زمانی میبرد که دوران اوج مشکلات اصغر و مروارید است.
کارگردان، با استفاده از تدوین صدا و تصویر مروارید و دیگر شخصیتها، برشهایی از محل زندگی پدر و مادرها، قابهای عکس روی طاقچه و حضور اصغر در پیشزمینه اجسام و صحنهها&#۸۲۳۰; بهدور از قضاوت و آگاهانه هر تماشاگری را با محیط، افراد و اعتقاد، فرهنگ، ناآگاهی و بیسوادی خانوادهها در اوایل فیلم آشنا میکند.
با معرفی شخصیتها و با حفظ همان ریتم تدوین، فیلمساز، یکتنه وارد تحقیقات میدانی گستردهای میشود و با استفاده از کارشناسان و صحبتهای علمی و حقوقی و فقهی وجود خلأهای بیشمار در هر حوزه را از شکلگیری این نوع ارتباطات منجر به ازدواج، تدلیس (پنهانکردن عیب کسی) تا فقدان قانون مشخص را بررسی و تحلیل میکند.
با وجود عدم رضایت اکثر خانوادههای پنهانکار در پخش تصاویرشان، چند موردی که صدا و تصویرشان پخش میشود کاملاً تأثیرگذار و در خدمت کمک به فیلم است. هوش فیلمساز در استفاده به جا، کوتاه و موجز از کارشناسان مانع از خستگی بیننده از بحثهای تئوری شده و دست پر کارگردان در استفاده از صحنههای مرتبط و پیوند با نظر کارشناس مربوطه به درک درست و عینی بیننده کمک بسیاری میکند.
مشکل اساسی دیگر بچهدارشدن این خانواده است. مریم نیز ژنتیک کمتوان است این امر در ابتدا با صحنه شمارشی ساده در بازی محرز و تأکید میشود و با چسباندن صحنههای مشابه رفتار مریم و پدرش مثل لحن و صحبت، خوردن، بیقراریها، عدم تمرکز و&#۸۲۳۰; خطر تبدیلشدن بچه به پدر را در کنار مقاومتهای مادر در قبولنکردن علمی این مسئله نشان میدهد. فیلمساز طبق روال فیلم تحقیق و پژوهش میکند. دوربین انزوای مریم در حیاط مدرسه، نشستن در میز آخر کلاس را نشان میدهد و باز صحنه پنهانکاری مادر از قبول و مطرحکردن کمتوانی فرزندش، حتی به مادر خود را زیر ذرهبین میبرد. مادر مثل تمام صحنههای فیلم یکتنه و تنها بار آموزش را در کنار پدری منفعل که حتی نمیداند دخترش در چه مقطع و مدرسه ایست به عهده میگیرد.
دوربین با نشاندادن صحنههای داخل شهر، محل کار مروارید، راهپلهها، مطب، داروخانه، کوچه، پشتبام و&#۸۲۳۰; در همهجا حضور دارد تا مفاهیمی مثل شغل، مسئولیت، اختلاف طبقاتی، مشکلات روزمره، انزوا&#۸۲۳۰; و در نهایت مشکلات مطرح شده را بهوضوح نشان دهد.
مشکل دیگر جلوگیری از باروری این کمتوانان است که تابوی آن نیز با هوشمندی فیلمساز بهصورت گذرا مطرح تا شاید با طرح آن خلأ قانونی آن نیز پر شود. فقر فرهنگی حاکم بر خانههای شخصیتها از روستا تا شهر چندین بار در فیلم مطرح میشود؛ ولی در انتها نیاز به آموزش و مشاوره روحی و روانی و احساس مسئولیت فامیل و مردم و مسئولان گوشزد میکند.
به جز چند حرکت نابجای دوربین و عدم مصاحبه و شنیدن بیشتر صدای اصغر که احتمالاً به جهت عدم همکاری و نداشتن حرف قابلطرح توسط اوست و با تمام کاستیهایی که شاید به ذهن هر منتقدی برسد در نهایت نمیتوان هدف والای کارگردان، احساس مسئولیت اجتماعی، تحقیق و تلاش، صرف زمان و در صحنه بودن کارگردان در جایجای فیلم حس نکرد.
فیلم، با تولد مریم در کنار تدوین فکر شده صدا و تصویر که مروری بر لحظه عقد، زندگی و بچهدارشدن آنان است پایان مییابد. مروری بر سرنوشت این انسانها&#۸۲۳۰; اصغر، فیلم را از ویدئو خارج میکند. کار با بیننده تمام است به بیرون خانه میآید و ما شبهنگام و در سکوت دربسته خانه را میبینیم. مشکلات از فردا صبح ادامه دارد؛ فقط میتوانیم آرزو کنیم شاید اصغر خبر تصویب قانونی برای حل و عدم تکرار چنین فاجعههایی را با روزنامههایش به در خانهها برساند.
۱۳۹۶